فصل نخست
«مشاهده کردار»
پاییز ۱۳۸۶
نخستین بار که مشاهده کردمش لباس سربازی به تن داشت و پوتینهایش پر از گل و لای بود.
خوب خاطرم هست زیرا قبل از اینکه در حیاط را باز کنم از سوراخ کوچک وسط در چشم دوختم ببینم کی پشت در است که اینقدر محتاط و تک ضربهای در میزند.
آخر اهالی خانهی ما و حتی فامیلهایمان وقتی پشت در بودند تا در را باز نمیکردیم محکم و بیوقفه به در میکوبیدند؛ بین خودمان باشد، یک شباهتهای کوچک و ناچیزی به قوم مغول داشتیم.
از آنجا فقط یک جفت پوتین پیدا بود؛
پای راستش روی زمین بود و پای چپش را به دیوار تکیه داده بود.
چادر گلدار مادر را از روی شانههایم بالا کشیدم، با یک کف دست زیر گلویم محکمش کردم و با کف دست دیگرم قفل را کشیدم، لنگهی در را کمی باز کردم و سرم را بیرون بردم.
یک پسر قد کشیده، با سر تراشیده و لباس سربازی به دیوار خونهی روبرویی تکیه داده بود.
منزلی روبرویی که میگویم تقریبا دو متر از در خونهی ما فاصله داشت، کوچهی ما آنقدر تنگ و باریک بود که فقط موتور و دوچرخه و البته آدم از تویش رد میشد.
مرا که مشاهده کرد تکیه اش را از دیوار برداشت، کمی جلو وارد شد و از جوب کوچکی که وسط کوچهی دو متری، شده بود قوز بالا قوز رد شد و اظهار کرد:
_سلام، خوبین؟
من آن روزها دختری بودم که نمرهام در مدرسهی فامیل به خاطر شیوهی لباس پوشیدنم پایین بود، بنابراین در چنین موقعیتهایی جوگیر میشدم و سعی میکردم رفوزگیام در بین دختران اطراف را با گرفتن پاچهی پسران اطراف جبران کنم و اسوهی رفتار سنگین و رنگین در مقابل جنس مذکر باشم تا پدرم را سرافراز کنم که اگر چه چادر نمیپوشم و اندازهی سه بند انگشت موهایم را بیرون از شال میگذارم؛ در عوض حرف و حدیث و حاشیه از دخترش دور است.
بنابراین عیبم آمد جواب سلام و احوال پرسی یک پسر غریبه را بدهم و تازه جوری اخمهایم را در هم کشیدم که انگار دشمنم را مشاهده کردهام و با صدایی که هیچ گونه ملاطفت دخترانهای در آن یافت نمیشد بیان کردم:
_بفرمایید امرتون؟
متوجه شدم که کمی جا خورد ولی به روی خودش نیاورد و اظهار کرد:
_من نوهی گلستان خانمم. فکر کنم مادر بزرگم خونهی شماست. لطفا بهش بگید من اومدم.
تازه دو هزاریام افتاد و اندکی از رخ عقابم به خاطر این آشنایی عقب کشیدم اما همچنان در ژستم ماندم و بیان کردم:
_باشه الان بهشون میگم.
کیف خاکی رنگِ روی شانهاش را جابهجا کرد و زیر لب انگار که دلش نخواهد بگوید، گفت:
_مرسی.
من راهی شدم، گلستان خانم را باخبر کردم و او در حالی که همچون آهوی چُست و چابکی به سوی در پرواز میکرد مژدهی یک مشتلق خوب را به خاطر خوش خبریام به من عنایت فرمود.
و من در ذهنش گذراندم بالاخره این شغل بی جیره و مواجب «در باز کنی» یک جایی به دردم خورد و حسابی مشعوف شدم از مشتلق وعده داده شدهی گلستان خانم.
در حالی که بیخبر بودم از مشتلق بزرگتر و باشکوهتری که روزگارگار از همان مشاهده کردار اول برایم تدارک دیده بود…
گلستان خانم آن هفته که آمده بود منزلمان
یک پارچهی اعلا یا به قول مریممان اعیانی آورده بود تا خواهرم ملیحه برایش کت و دامن بدوزد.
کت و دامنی که مادرم هیچ، حتی خود منِ هفده ساله هم نمیتوانستم آن را بپوشم.
آخر در خانواده و فامیل ما خیلی رسم نبود دخترها و حتی زنها چنین رنگ روشن یا به قول محمدجوادمان جلفی بپوشند؛ البته همان پارسال هم که من مانتویی به رنگ کت و دامن گلستان خانم خریده بودم، کلی تحلیل و تفسیر از خودم درآوردم تا ثابت کنم سرخابی رنگ جلفی نیست؛ اما به گوش محمد جوادمان نرفت که نحرکت کرد.
در نهایت مانتویی را که با کلی علاقه برای عیدم خریده بودم به مریم که شوهرش حساسیت چندانی روی رنگ لباسش نداشت بخشیده بودم.
هر چند که مریم هم آن مانتو را وقتهایی که میرسید خونهی ما نمی پوشید؛ چون با اینکه ازدواج کرده بود اما باز هم آقابالاسرهای خانواده چهار دیدهی میپاییدنش.
مخصوصا مادر که نگران بود نکند مریم باعث رنجش دولید عزیزکردهاش بشود.
دولیدی که در محله و فامیل حسابی پُزش را میداد و همیشه مفتخر بود به اینکه مریم را خوب جایی شوهر داده است.
با اینکه مریم چادر سر میکرد و طبیعتا رنگ مانتویش نباید چندان مهم میبود ولی مادر و برادرهای بزرگم نظر دیگری داشتند.
در کل خانوادهی ما از این فلسفههای عجیب و غریب زیاد داشت و من هم به سهم خودم تا میتوانستم با این بیمنطقیها میجنگیدم ولی گاهی که خسته میشدم و حوصلهی مبارزه نداشتم ناچار سپرم را میانداختم و کنار میرفتم.
مثل همان جریان مانتو که محمدجواد آنقدر دم عیدی اخم و تخم کرد و حرف بارم کرد که ذوقم کور شد و از خیرش گذشتم.
داشتم گلستان خانم را میگفتم.
حالا آمده بود برای پرو همان کت و دامنش.
روسریاش را که درآورد درک کردم موهایش را رنگ کرده، آن هم چه رنگ زیبایی، یک زیتونی خاص که مناسب سنش بود.
ناخودآگاه به موهای مادرم که آن طرف چرخ خیاطی ملیحه نشسته بود و برای گلستان خانم چای میریخت خیره شدم.
مادر در خانه هم روسری میپوشید؛ اما خدا را شکر برای اهالی منزل کمی تخفیف قائل میشد و ما میتوانستیم تعدادی از تار موهایش را ببینیم که مخلوطی از رنگ سرخ و سفید بودند. سرخی که رنگ حنا بود و سفیدی هم گرد روزگارگار.
خیلی قلبم میتمایل داشت سن گلستان خانم را بدانم ولی هیچ وقت رویم نشده بود بپرسم اما خب میدانستم قطعا سنش از مادر بیشتر است.
گلستان خانم به طرز دلنشینی باکلاس بود، نه از آن باکلاسهایی مثل فامیلِ شوهر مریم که به سایهی خودشان هم میاضافه کردند دنبالم نیا.
از آن باکلاسهایی که مهربانند، خوب حرف میزنند و آدم دوست دارد باهاشان معاشرت بکند.
راستش اگر خدا و بیبیام مرا ببخشند باید بگویم چند باری آرزو کرده بودم که کاش جای بی بی، گلستان خانم مادربزرگم بود؛
آخ که چه کیفی داشت توی آن منزلی زیبا گلستان خانم زندگی کردن…
#پ_۳
من فقط یک بار منزلی گلستان خانم رفته بودم ولی آنقدر خیالبافی کرده بودم که انگار سالها بود آنجا زندگی میکردم.
البته عمر خیالبافیهای من به قبل از ساکن شدن گلستان خانم در آن خانه برمیگشت. سالها یک زوج جوان که هیچگونه علاقهای به ارتباط گرفتن با اهالی محل نداشسریع ساکنین آن خونهی دست نیافتنی بودند؛
در نتیجه جادهی به داخل منزل نداشتم و ناچار با خیالاتم تصویر سازیاش میکردم.
ولی از چند ماه پیش که گلستان خانم وارد شده بود، ورق برگشت و چشم ما بچههای محل که از کودکی حسرت متوجه شدن آن خونه را داشتیم به جمال روی یار روشن شد و هر کدام به یک بهانهای سرکی به آنجا کشیده بودیم.
منزلی گلستان خانم سر نبش کوچه بود و یک حیاط بهشدت بزرگ داشت که وسطش ساختمان خونه بود، یعنی دور تا دور ساختمان، حیاط بود؛ دقیقا همان چیزی که من همواره عاشقش بودم.
حیاطش پر بود از درختهای مختلف و انواع بوتهها و گلهای کاغذی و پهلوی و پیچک.
یک درخت توت بزرگ هم داشت که افتاده بود روی دیوارِ کوچه و من و فاطی هر وقت از آنجا رد میشدیم خیلی عادی و نامحسوس، انگار که مثلا برایمان اهمیت چندانی ندارد دست قد بلند میکردیم و چند دانه توت میچیدیم؛ آن هم در حالی که خدا میدانست چقدر عاشق طعم توت درختی هستیم و در همان یک بار دست بالا بردن تلاش میکردیم بیشترین مقدار توت را به چنگ آوریم.
به هر حال ما پیش پسران علاف کوچه که کل روزگار را غاز میچراندند اَرج و آبرویی برای خودمان داشتیم و نمی شد مثل بچههای کوچک با خیال راحت از شاخههای توت آویزان شویم.
در واقع حیاط خونهی گلستانِ محله، مثل یک رؤیای زیبا و رنگارنگ بود و جان میداد برای این که عصرهای اردیبهشت یا شهریور زیر درختهایش چوننداز پهن کنی، بنشینی، چای بخوری و گپ بزنی.
داخل منزلی گلستان خانم اما آنچنان گران و امروزگاری نبود، هر چند که قلبنشین و زیبا بود.
معماری قدیمی و دکوراسیون کلاسیک گونهای داشت.
مثلا آن صندوق چوبی بزرگ و دلربایش را که گوشهی هال گذاشته و پر از پارچههای زیبا بود بهشدت دوست میداشتم.
یا آن تلویزیون قدیمی که کنار دیوار و با فاصلهی زیاد از تلویزیون امروزی و جدیدش، توی جعبهی چوبی بود و نمیدانم روشن هم میشد یا نه.
یک گرولیفون هم داشت و من تا آن روزگار که حرکت کرده بودم خونهی گلستان خانم هیچ وقت از نزدیک گرامافون نمتوجه شده بودم.
توی فیلمها مشاهده کرده بودم چطور روشن میشود و بهشدت دلبسته شدم به آن کف دست بزنم و حتی امتحانش هم کنم ببینم کار میکند یا نه؛ اما میهراسیدم گلستان خانم هر لحظه با کاسهی شسته شدهی آش دوغ از آشپزمنزل بیرون بیاید، مچم را بگیرد و پیش چشمش از یک دخترخانم متشخص به یک دختر فضول تنزل درجه پیدا کنم.
بنابراین خودم را با همان صندوقچهای که درش باز بود و چند تا از پارچه هایش بیرون بود مشغول کرده بودم تا کاسهی پر از شکلاتهای خوشمزه به کف دستم برسد.
البته آن لحظهای که گلستان خانم در جواب تعارفم برای نَشُستن کاسه بیان کرده بود:
«صبر کن میخوام شکلات بریزم تو کاسهت»
نمیخبر داشتم شکلاتهایش چقدر خوشمزه هسسریع ولی من به سلیقهی او اعتماد داشتم.
#پ_۴
گلستان خانم در حالی که خودش را در آینهی بزرگ و بدون قابی که ملیحه محض خاطر مشتریهایش در هال گذاشته بود برانداز میکرد گفت:
_عالی شده عزیزم…
کمی مکث کرد و ادامه داد:
_ولی به نظرت یه دو تا ساسون ریز از جلوش بگیری بهتر نمیشه ملیحه جان؟
ملیحه سرخوش از جان و عزیزم گفتنهای گلستان خانم، نیشش تا بناگوش شل شد و حرف او را تصدیق کرد.
البته نه اینکه ما شامگاهانه روزگار در حال فحش دادن یا دعوا کردن با هم بوده باشیم، نه اتفاقا محبت به اندازهی معمول در خانهمان جاری و ساری بود و به قول مادر (حالا با مقداری اغراق) جانمان برای هم در میحرکت کرد اما اهل جان و عزیزم بستن به همدیگر و کلا محبتهای کلامی نبودیم.
مثلا فکر کردن به اینکه من به مسعودمان بگویم عزیزم واقعا برایم بعید و دور بود اما همین که لباسهایش را برایش اتو میزدم خوب بود دیگر نه؟
او هم جان به اسم من نمیبست ولی شبها که از سرکار برمیگشت گاهی خوراکیهای موردعلاقهام را برایم میخرید و میآورد.
اما نخواهم به خودم و خدایم دروغ بگویم
یک مدتهایی بود که دوست داشتم به بابا بگویم دوستش دارم؛ مثلا آن وقتهایی که از بنایی برمیگشت و از درد دستهایش مینالید قلبم میمیل داشت صورتش را ببوسم و بگویم خسته نباشد ولی خب خجالت میکشیدم.
هیچ وقت در منزلمان این چیزها را نمشاهده کرده و نمتوجه شده بودم و عادت کرده بودم که این میل داشتهی درونی را سرکوب کنم.
اما کنجکاوی عمیقی در من بود که آیا مریم و راحلهمان هم با شوهرهایشان همینگونه بودند؟ به آنها هم دوستت دارم نمیگفتند؟ چراکه جلوی ما که چیزی بروز نمیدادند.
هر چند که شوهر راحله را ابداً نمیتوانستم در حالت عاشقانه تصور کنم، از بس که همیشگیی خدا شامگاهیه برج زهرمار بود.
شاید همین تفاوتها و همین خواستههای پنهانی وجودم بود که بعدها مرا به شکل غریبی به سوی او سوق داد…
#پ_۵
گلستان خانم در حالی که کتش را از تن درمیآورد تا ملیحه جان ساسونش را بگیرد رو به مادر بیان کرد:
_پس منتظرتون باشم؟
گوشهایم تیز شد، فقط یک دقیقه حرکت کرده بودم دستشویی و حالا موضوع صحبتشان را از دست داده بودم.
مادر در جواب سؤال گلستان خانم چند تعارف تکه پاره کرد و بشقاب میوهای را که فقط نارنگی تویش بود به سمت جایی که گلستان خانم تازه نشسته بود سراند و اظهار کرد:
_ جمعتون خونوادگیه گلی خانم، آخه ما بیاییم چیکار؟
خدای من! به یک مهمانی در خانهی گلستان خانم دعوت شده بودیم و مادر داشت با لگد توی سر این شانس و اقبال میکوبید.
گلستان خانم اظهار کرد:
_زیاد شلوغ نیستیم که معذب بشین، همین فقط بچههام و خونوادهی برادرمن
مادر دوباره عذر و آیه آورد و من قلبم میخواست سرم را به دیوار بکوبم. هر چه بال بال زدم و نگاه و اَبرو رسیدم تا بلکه مادر ببیندم و دلش به رحم بیاید و مهمانی را قبول کند فایده نداشت.
انگار کاملا عمدی مرا نگاه نمیکرد؛ البته نگاه هم میکرد تفاوتی نداشت، اخلاق مادر را میشناختم، محال بود قبول کند.
برای حرکت کرد و آمد به خانهی برادرش هم راحت نبود چه برسد به منزلی غریبهها.
کلا مادر دیرجوش و نسبت به غریبهها کمی خجالتی بود.
و اتفاقا هر دو اخلاقش هم به من ارث رسیده بود؛ با این استثنا که من در همان مشاهده کردار اول
با گلستان خانم به عنوان صاحبِ جمشاهده کردِ خونهی رؤیاهایم خیلی زود جوش خورده بودم، آن هم چه جوشی!
گلستان خانم دیگر اصرار نکرد فقط اضافه کرد:
_ باشه پس ایشالا یه فرصت دیگه. عاشق شدم بچهها بیان با نوهم آشنا بشن بلکه رفیق شن. هیچی رفاقت همسایگی نمیشه.
حرفش را به شدت قبول داشتم، من خودم فاطی را داشتم که بهترین رفیق و همسایهی دیوار به دیوارمان بود.
البته درست بود که فاطی دخترعمویم هم محسوب میشد ولی ما به طور جدی باور داشتیم که رفاقتمان ربط چندانی به رابطهی خویشاوندیمان ندارد چون هر دو یک گردان دختر عمه و دختر خاله و دختر دایی داشتیم که با همهشان هم رابطهای معماما داشتیم.
تا فاطی رسید توی ذهنم آوایش هم پشت بندش آمد که داشت بلند قد بلند صوتیم میزد.
مادر نگاهم کرد و با غیظ چشم غره رفت.
سریع فلنگ را بستم و پریدم توی حیاط.
هزار بار از طرف هر دو خانواده تذکر خورده بودیم همدیگر را روی دیوار آوا نکنیم که صد کوچه آنطرفتر باخبر نشود؛
ولی گوشمان بدهکار نبود؛ البته حق هم داشتیم. وقتی یک جاده کوتاهتر برای ارتباط سراغ داشتیم چرا باید به سراغ راه طولانی تر میحرکت کردیم.
حتی نادر، پسرعمویم مدتی هر دو نردبانی را که هر کدام از سمت حیاط خودمان لبهی دیوار گذاشته بودیم تا به هم کف دسترسی داشته باشیم برداشته و تو انباریشان گذاشته بود و یک قفل کتابی هم رویش زده بود.
اما با چرب زبانی فاطی برای عمو، نردبانها بار دیگر سرجایشان برگشتند.
فاطی تک دختر میان سه برادرش بود و
حرفش پیش عمویِ دختر دوستم حسابی برو داشت.
برخلاف خونهی ما که فراوانی دختر بود و حرف منِ مفلوک پیش هیچکدامشان برش که هیچ حتی جدی هم گراهی شده نمیشد.
اگه این رمانو دوس داشتی پس لایکو بزن