حالا خجسته هم که خبرها را برایم می آورد، پهلوی من چمپاتمبه زده بود. خواهر بزرگترم کنار مادرم بود.
شب فرا می رسید و آمدن پدرم نزدیک می شد. حالم چنان بود که انگار دل از حلقم بیرون پرید. دهانم خشک شده بود. خجسته آب برایم می آورد، بی فایده بود. تمام بدنم می لرزید. انگار منتظر جلاد بودم. خواهرانم به کمک یکدیگر چراغ های گردسوز را روشن کردند. به فرمان خجسته حاج علی از مطبخ بیرون رسید و حیاط را آب و جارو کرد.
آوای مادرم را می شنیدم که با ناله و قهر به خجسته می گوید:
– مادر، در و پنجره را ببند، سردم شده.
خجسته با ترس و احتیاط به ملایمت می اضافه کرد:
– توی چله تابستان خانم جان؟ هوا که بهشدت گرم است!
– گفتم آن در را ببند، بگو دیده. حالم خوش نیست.
صدای بسته شدن در و پنجره رو به ایوان را متوجه شدم. پشت پنجره ها از درون اتاق پشت دری هایی با حاشیه سفید تور که کمرشان را از میان بسته و باریک کرده بودند نصب شده بود که دید نامحرم را به درون اتاق محدود می کرد. حتما مادرم نمی میل داشت صدای پدرم بیرون برود و احتمالا در ته باغ و کنج آشپز خانه به گوش نیمه کر حاج علی برسد.
حالا که دایه جان و دده خانم نبودند، خواهرانم سفره را چیدند. باز دوغ و شربت آلبالو که پدرم آن همه دوست داشت و مادرم اصلا دوست نداشت. باز ترشی لیته و ترشی گردو که بهار همان سال مادرم برای اولین بار درست کرده بود و هنوز درست هم جا نیفتاده بود.
صوتی ناله مادرم را گوش دادم که با عجز و درماندگی به نزهت می اظهار کرد:
– هی گفتند ترشی گردو نیندازیدها، آمد و نیامد دارد. گوش نکردم به حرفشان ریز خندیدم. باور نمی کردم این بلا به سرم می آید.
نزهت با صوتیی گراهی شده به زور لبخند زد:
– وا چه حرف ها! حرف های خاله زنک ها را می زنید خانم جان. حالا هم که طوری نشده. خوب، دارید دخترتان را شوهر می دهید. خودمانیم ها، کم کم داشت دیر می شد.
– نزهت حیا کن. من تابوت محبوبه را هم روی دوش این پسره لات بی همه چیز نمی گذارم. خواب مشاهده کرده خیر باشه. او یک غلطی کرده، تو هم دنباله اش را گرفتی؟ امشب من باید تکلیفم را با این دختر پیش پدرت روشن کنم.
– خانم جان، تو را به خدا تا آقا جان از مسیر می رسند شروع نکنیدها! بگذارید اوّل خستگی در کنند. یک لقمه غذا بخورند بعد… روغن داغش را هم خیلی زیاد نکنید.
مادرم آه کشید:
– نمی خواهند تو به من درس بدهی.
اوّل صدای قدم های پدرم را از بیرونی شنیدم. بعد از مدّتی کوتاه لحن شاظهار کرد زدۀ او از حیاط اندرون به گوشم خورد:
– خانم کجا هستید؟ چرا هیچ کس این جا نیست؟
خجسته در ایوان به سراغم وارد شد و با آوای آرام و وحشت زده بیان کرد:
– محبوبه، فعلاً پاشو بیا توی اتاق تا آقا جان بویی نرد. بعد از شام برو.
با قیافۀ گرفته گوشۀ سفره جای گرفتم. پدرم کفش ها را کند و با عصای آبنوس که برای شیکی به دست می گرفت، وارد اتاق شد. از مشاهده کردن عصا برق از سرم پرید.
– چرا حاج علی در را باز کرد؟ پس فیروزگار کجاست؟ اِهه، نزهت تو هم که این جا هستی!
خجسته سلامی کرد و دوان دوان به ته حیاط راهی شد تا غذا را که پدرم به محض ورود کف دستور کشیدن آن را به حاج علی داده بود از او بگیرد و بیاورد. نزهت زورکی خندید و بیان کرد:
– خوششتان نمی آید اینجا باشم آقا جان؟
– چرا جانم، چرا! قدمت به چشم. اما این وقت شب… بدون شوهرت…؟
آن گاه حیرت زده و مبهوت نگاهی به اطراف انداخت و به مادرم گفت:
– حالت خوب نیست خانم؟ رنگ و رویت خیلی پریده.
در حالی که کتش را که در آورده بود روی یک مخده می انداخت، در کنار سفره قرار گرفت. مادرم گفت:
– چرا، خوب هستم، سرم یک کمی درد می کند، به نظرم چاییده باشم. شما ترشی نمی خورید؟
پدرم عدس پلو را در بشقاب کشید. هنوز یکی دو لقمه از آن را نخورده بود که خطاب به مادرم گفت:
– پس منوچهر کجاست؟ سر و صوتیش نیست.
مادرم حرف توی حرف آورد:
– نزهت جان، چرا شربت برای خودت نمی ریزی؟
پدرم که ناگهان جو را غیر طبیعی یاقته بود، خطاب به من اضافه کرد:
– محبوبه، تو چه ات شده؟ چرا بق کرده ای؟…
و بعد با مضطربی، با صدای نسبتاً قد بلند پرسید:
– خانم، منوچهر کجاست، شماها چه آن شده؟ دایه کو؟ فیروز و زنش کجا هسشتابزده؟…
چراکه متوجّه سکوت همۀ ما شد، دلواپسی و هراس در او شدّت گحرکت کرد. احتمالاً می وحشت کرد که منوچهر به نحوی از دستش حرکت کرده باشد. بلایی که در آن روزگارگار احتمال آن برای اطفال نوزاد زیاد بود و به کرّات پیش می وارد شد. این بار با وحشت و تحکّم سؤال کرد:
– خانم، اضافه کردم منوچهر کجاست؟
مادرم با صوتیی که انگار از ته چاه در می رسید بیان کرد:
– خانۀ نزهت.
من بهآرامی دامن لباسم را بر طبق عادت تکان دادم. نه این که غذایی روی آن ریخته باشد. چرا که تقریباً اصلاً غذا نخورده بودم. فقط بر حسب عادت، و بهآرامی از جا برخاستم و از اتاق خارج شدم. چهار جفت چشم با احساسات و اندیشه های گناگون مرا تعقیب کردند. مادرم که سعی می کرد نگاهش به من نیفتد، با نفرت روی از من برگردانید. بلافاصله صدای پدرم کشیده شد:
– امشامگاه توی این خانه چه خبر است؟
دوان دوان به اتاق کناری راهی شدم، ولی اندیشیدم ماندن در این جا فایده ای ندارد. بهشدت به خطر نزدیک بودم. پدرم اوّل از همه دنبال من به این جا می رسید و بعد هم به صندوقخونه که از بچگی مخفیگاه مورد علاقۀ من بود می رت. چادر نماز خود را به یک دست گراهی شدم و با کف دست دیگر ارسی هایم را برداشتم. بار دیگر نوک ا پشت در رفتم و از درز در دیده به درون دوختم. پدرم کف دستها را پشت کمر زده و بالای سر مادرم توقف کرده بود. مادرم با زاری و التماس می اظهار کرد:
– آقا، شما را به خدا بنمتوجه شد تا بگویم. این طور که شما بالای سر من ایستاده اید زبانم بند می آید.
پدرم در سکوت با دو سه قدم کشیده به انتهای اتاق حرکت کرد و یک صنقلبی چوبی از کنار میز عسلی برداشت. برگشت و آن را در کنار مادرم درست رو در روی او گذاشت و روی آن نشست. دست ها را روی سینه صلیب کرد. حالا تکمۀ آستین ها را گشوده و آن ها را تا کرده بالا زده بود. یکی دو تکمۀ یقۀ پیمسیرنش هم باز بود. کف پاهای پوشیده در جورابش روی زمین تقریباً به یکدیگر چسبیده بود و زانوهایش از هم جدا بودند. انگار می خواست فضای لازم را برای هیکل مادرم ایجاد کند.
– خوب، من قرار گرفتم. حالا بفرمایید.
صوتیش آمرانه بود. مادرم رو به خجسته کرد:
– خجسته، برو بخواب.
پدرم در سکوت و متعجّب یک ابروی خود را باا برد و به خجسته خیره شد. خجسته که چنان سر به زیر افکنده بود که فقط مغز سرش دیده می شد، سر کشیده کرد و گفت:
– نمی خواهید سفره را جمع کنم؟
– لازم نیست. من و نزهت خودمان ستیم. جمع می کنیم.
خجسته بیرون رسید. خودم را کنار کشیدم. خجسته در را بست و به سوی من نگاه کرد و با چشمانی که از فرط وحشت گشاد شده بودند، لب خود را گزید و آرام گفت:
– اینجا نمان. برو قایم شو. آقا جان تکه تکه ات می کند. برو قایم شو.
به علامت خاموشی انگشت روی لب نهادم و اشاره کردم که برود بخوابد. بدنم می لرزید و نمی توانستم به خوبی درون اتاق را تماشا کنم.
پدرم خطاب به مادرم اضافه کرد:
– خوب؟
– من دایه و منوچهر را فرستادم خانه نزهت که ….
پدرم حرف او را قطع کرد:
– مگر این بچه شیر نمی خواهد؟
– خوب، برای همین فرستادم خانه نزهت. گفتم دایه محمود به منوچهر هم شیر بدهد. فیروز و دده خانم را هم نزهت به بهانه نذر و نیاز و شمع روشن کردن به شاه عبدالعظیم فرستاده. می خواستیم منزل خلوت باشد.
– خونه خلوت باشد؟ برای چه؟ که چه بشود؟
مادرم روی دو زانو جای گرفت و دو کف دست خود را بر زانوها نهاد و گفت:
– می خواهم با شما حرف بزنم.
صدایش می لرزید.
– در باب چه؟
– محبوبه.
مادرم سر به زیر افکند و ادامه داد:
– به نزهت اظهار کرده که پسر عمو را نمی خواهد.
– یعنی چه؟ این چه گربه رقصانی است که در می آورد! اوّل گفت باید پسر عطاالدوله را ببینم. بعد اضافه کرد او را نمی خواهم زن و بچه داشته. مگر از اوّل نمی اطلاع داشت زن و بچه داشته؟ حالا هم منصور را نمی خواهد؟
– والله آقا، به خدا من هم عین همین حرف ها را بهش اظهار کردم.
– پس چه می خواهد؟ تا کی توی خانه بنشیند؟ بچه که نیست! پانزده شانزده سال سن دارد. هنوز هم خودش نمی خواهد چه می خواهد؟
– چرا آقا، می داند که را می خواهد؟
پدرم انگار مجسمه، درجا خشک شده بود و پس از لحظه ای اضافه کرد:
– چه بیان کردی؟
– آقا، شما را به جدت اگر داد و فریاد مسیر بیندازی….
پدرم سید بود. مادرم مکثی کرد و با صدایی که به زحمت شنیده می شد، ادامه دا:
– می گوید… می گوید … راستش خودش یک نفر را زیر سر دارد.
– یک نفر را زیر سر دارد؟ … کی را؟
پدرم حال میر غضبی را داشت که با آهستهش محکوم به اعدامی را نظاره می کند که می خواهد تا چند لحظه دیگر با فراغ بال سر از بدن او جدا سازد. پس به او فرصت می دهد. گوشه سبیلش را می جوید. مادرم سر به زیر افکند.
– چه بگویم آقا …
– گفتم کی؟
صوتی پدرم بلندتر شد. مادرم چه قدر عاقل بود که خواست در و پنجره ها را ببندند.
– آقا، می ترسم بگویم. بسیار اسم و رسم دار نیست.
آوای مادرم در ناله ای گم شد. خاموشیی بر اتاق مستاما شد.
– او را کجا دیده؟
نزهت با هیکل تپل و سفیدش پشت سر پدرم ایستاده بود و با انگشتان خود ور می رفت.
مادرم که سر به زیر داشت و با انگشت دور گل های قالی خط می کشید با آوایی که به زحمت گوش داده می شد گفت:
– سرگذر.
پدرم با صدایی که در حکم ملایمش قبل از طوفان بود، با صدایی که پیام آور انفجار گلوله توپ بود گفت:
– نازنین، با زبان خوش می پرسم. چه کسی را زیر سر دارد؟
به وضوح را بر زبان راندن نام من اکمسیر داشت.
– اگر بگویم ناراحت نمی شوید؟ شما را به خدا …
– بیان کردم این آدم کیست؟
– یک شاگرد نجار، همان نجاری سرگذر. اسمش رحیم است.
پدرم همان طور مثل مجسمه دست به سینه قرار گرفته بود و تکان نمی خورد. تا آن شامگاه نمشاهده کرده بودم که رنگ سرخ لب انسانی به بهیکباره سفید شود. لب های پدرم سفید شدند. از فراز سر مادرم به دیوار رو به رو خیره شده بود. یک لحظه در خاموشی سپری شد.
مادرم با شگفتی و وحشت سرقد بلند کرد و به پدرم زل زد. خاموشی او وحشت انگیز تر از هر داد و فریاد و جار و جنجالی بود. به آرامی بیان کرد:
– آقا؟!!
و چون پدرم باز ساکت مانده بود، با لحنی امید بخش بیان کرد:
– آقا، می خواهد برود توی نظام. همیشه که نجار نمی ماند.
پدرم همچنان که به دیوار نگاه می کرد، دهان گشود. صدایش متین، بم، خفه و آرام بود. به زحمت از حلقومش خارج می شد. انگار کسی گلویش را می فشرد:
– کجاست؟ … این دختره کجاست؟
مادرم با دو کف دست زانوهای پدرم را گحرکت کرد:
– آقا، تو را به جدتان، چه کارش دارید؟
– توی کوچه و بازار می گردد؟ توی شهر ولو شده هر غلطی قلبش می خواهد می کند؟ کجاست؟ اظهار کردم کجاست؟
خواهرم به التماس گفت:
– آقا جان، شما را به خدا ببخشیدش. غلط کرد. اصلا من بی خود با شما حرف زدم. روی بچگی یک غلطی کرده …
پدرم مثل ترقه از جا پرید:
– روی بچگی؟ مادرت به سن و سال او یک بچه دو ساله داشت. زیادی افسار او را ول کرده ام. من این دختر را زیر شلاق کبود و هلاک می کنم تا عاشقی از یادش برود.
خواهرم آه و ناله می کرد:
– آقا جان، عاشقی یعنی چه؟ این چه حرفی است ؟ …
مادرم می اضافه کرد:
– آقا، آبروریزی نکنید. سر و آوا بیرون می رود. تف سربالاست.
پدرم فریاد زد. انگار اختیارش را از کف دست داده بود:
– آبروریزی؟ آبروریزی دیگر بیش از این؟ یعنی دایه وللله و کلفت و نوکر نفهمیده اند؟ خر هستند؟ اگر هم تا الان نفهمیده باشند، هنوز دیر نشده. ذوق نکن. طشت رسواییمان از بام می افتد. خواهرم حق داشت که می اضافه کرد این قدر دخترهایت را پر و بال نده. اظهار کردم بگو بیاید این جا ببینم. کجاست این گیس بریده؟
مادرم با شنیدن حرف عمه ام لب ها را با نفرت به هم فشرد. پدرم عرض و طول اتاق را با عصبانیت طی می کرد. کف دست ها را به پشت زده بود و خواهر و مادرم در حالی که وحشت زده میان کف دست و پای یکدیگر گیر می کردند، به دنبال او می حرکت کردند و التماس می کردند. پدرم ساکت و خشمگین منتظر احضار من بود. مادرم بیان کرد:
– آقا تقصیر خودتان است. هی شعر حافظ، هی لیلی و مجنون، هی آهنگ قمر. من می مشاهده کردم این آخری ها یا به صفحه قمر گوش می کند یا کتاب شعر می خواند. خوب، نتیجه اش همین است دیگر … آخر مگر همین یک دختر خاطرخواه شده؟
پدرم رو به ا از حرکت ایستاد و در حالی که با انگشت به سوی مادرم اشاره می کرد بیان کرد:
– نه خانم، آدم از شعر حافظ و لیلی و مجنون و آهنگ قمر عاشق نمی شود. اوّل عاشق می شود، بعد به صرافت این چیزها می افتد. بعد هوس لیلی و مجنون و دل ای قلب به سرش می زند. این دختر هم اوّلی نیست که کسی را زیر سر دارد. ولی اوّلی است که یک لات آسمان جل را پیدا کرده… صاحب منصب می شود! هِه هِه. ارواح پدرش. من که بچه نیستم خانم. بگو بیاید… نمی گویی؟ پس خودم می روم.
پدرم به سوی در هجوم برد. من به عقب جستم. می گوش دادم که مادرم می گوید:
– چه کار می خواهی بکنی آقا؟ حالا شما عصبانی هستید. یک وقت کاری کف دست خودتان می دهیدها!
– برو کنار خانم. از سر راهم برو کنار!
– جان موچهر. آقا، اوقاتتان را تلخ کنید. تو را به جان موچهر رحم کنید.
– به جان منوچهر؟ این دختر گذاشت من حلاوت وجود منوچهر را بنگاه؟ گذاشت بعد از این همه سال چهار صباح هم آب خوش از گلویم پایین برود؟ زهر مار به جانم ریخت. یک لات جعلق یک لاقبا. یک بچه مزلّف. آبرویم را به باد داد…
خواهرم التماس می کرد:
– آقا جان، شامتان یخ می کند. اوّل شامتان را بخورید. عجب غلطی کردم. همه اش تقصیر من بود.
آوای وحشتناکی قد بلند شد. فهمیدم پدرم با لگد دیس پلو را به دیوار کوبیده. مادر و خواهرم هم زمان فریاد کشیدند و من وحشت زده به سوی در حیاط دویدم و دوا دوان از پله ها سرازیر شدم و به طرف حیاط و ته باغ رفتم. کفش ها را به کف دست گرفته بودم تا پدرم صدای پایم را نشنود. آوای به هم خوردن دو لنگه در اتاق و فریاد پدرم را شنیدم که همچراکه شیر غران کف بر دهان فریاد می زد:
– اضافه کردم کدام گوری هستی دختر؟
و یکی یکی اتاق ها و صندوق خونه و حوضمنزل را در جست و جوی من زیر پا گذاشت.
به ته باغ دویدم. کنار در مطبخ چادر به سر افکندم، ارسی هایم را پوشیدم و آرام و با طمانینه از دو پله آجری شکسته بالا راهی شدم و وارد آشپزخونه سیاه و دودزده شدم. یک چراغ بادی به دیوار آشپزمنزل آویخته بود. سه اجاق بزرگ کنار یکدیگر در دیوار روبه رو ساخته شده بود. خشت های دو طرف هر اجاق بالا رسیده و پایه ای برای دیگ به وجود آورده بودند. همه سیاه و دودزده. در یک گوشه فروراهی شدگی دخمه مانندی وجود داشت که بدون هیچ دری به مطبخ مرتبط و پر از هیزم بود. ما در بچگی از ترس جن قدم به آشپزخانه نمی گذاشتیم. هر آوای جرق جرق از انبار هیزم نشانه ای بر وجود جن و تاییدی بر قصه های زیر کرسی دایه جانم بود.
روی بام مطبخ گلوله های خاکه زغال را چیده بودند که برای کرسی زمستان درست کرده بودند تا خشک شود. در طرف چپ دیوار در چوبی کوتاهی بود که پس از عبور از آن و طی سه چهار متر به دهانه آب انبار می رسیدیم که با چند پله تا پاشیر پایین می راهی شد. بیچاره حاج علی بعد از هر وعده غذا باید ظروف را به آن جا می کشید و با چوبک و خاکستر و گرد آجر، تمیز می شست و بعد دوباره آن ها را به مطبخ برمی گرداند و در ابارتر و تمیز و مرتبی قرار می داد که مخصوص این کار بود. انبار یک سکو داشت. روی سکو ظروف کوچک و دم دستی مثل سینی، سیخ کباب، کاسه و قابلمه های کوچک را قرار می دادند. زیر آن محل دیگهای بزرگ مسی، منقل و آبکش مسی و این قبیل چیزها بود. من ترجیح دادم به آشپزمنزل بروم، چون به هر حال در آن جا چراغی روشن بود.
حاج علی که تازه خوردن غذا را با کف دست های چرب به اتمام رسانده بود سر قد بلند کرد و با حیرت مرا چشم دوخت و به زحمت از جای خود کشیده شد.
– فرمایشی بود خانوم کوچیک؟
بار دیگر صوتی فریاد پدرم را متوجه شدم. از درون مطبخ روشنایی مبهمی از چراغ های آن سر حیاط و عمارت اربابی به نگاه می خورد. تازه متوجه می شدم که حیاط و باغ و باغچه و پنجره های رنگین و پشت دری های روشن از نور چراغ ها چه منظره دلربایی دارند، به خصوص که نور آن در حوض وسط حیاط منعکس می شد. سرخی شمعدانی ها غوغا می کرد. هیچگاه با این دقت و شبیان کردی نتیجه کار باغبان پیر و پسر او را که آب حوض را هم می کشید تحسین نکرده بودم و این همه آرزو نکرده بودم که از این محیط دور شوم و به آن دکان دودزده نجاری پناه ببرم.
به ملایمی به سوی حاج علی برگشتم. امیدوار بودم کری گوش و بی خیالی او مانع متوجه شدن فریاد پدرم گردد. به صوتی نسبتا بلند بیان کردم:
– من … من … خانم جانم قلیان می خواهند. آتش نداری؟
خدا کند صوتیم به آن سوی حیاط نرود.
با تعجب نگاهم کرد:
– پس سر قلیان کو؟
– الان می روم می آورم.
حاج علی با خستگی و تنبلی گفت:
– آخر می میل داشتم ظرف ها را ببرم پاشیر بشورم. تا شما سر قلیان را بیاورید، من ظرف ها را می برم و برمی گردم.
– نمی خواهد برگردی. ظرف ها را ببر. من خودم آتش را برمی دارم.
به من نگاه کرد. با تعجب لب پایین را جلو داد. ظرف ها را برداشت که ببرد. متحیر بود. نمی دانست چراغ بادی را بردارد و ببرد یا نه! که اگر می برد من در تاریکی می ماندم. تمایل داشت بی چراغ برود اظهار کردم:
– نه، نه، من روشنی لازم ندارم. چراغ را بردار ببر.
پیرمرد مبهوت چراغ را برداشت و شلان شلان به سوی پاشیر آب انبار راهی شد. می خبر داشتم تا دو ساعت دیگر هم برنمی گردد. چادر نماز را به خود پیچیدم و لب پله آشپزخونه در تاریکی قرار گرفتم. این تاریکی را از خدا می میل داشتم. مدتی طول کشید. همچنان به ساختمان نگاه می کردم. جنب و جوش خفیفی که در جریان بود و فقط برای من معنا داشت، اوج گرفت و سپس کم کم فروکش کرد. چه قدر طول کشید، نمی دانم. یک ساعت؟ دو ساعت؟ فقط می دانم که کمرم از قرار گرفتن روی پله درد گحرکت کرده بود. جرئت جنبیدن نداشتم. انگار خواب می متوجه شدم. کابوس بود. مردم و زنده شدم تا یکی یکی چراغ ها خاموش شدند. صدای پای حاج علی را گوش دادم که لنگ لنگان با نور چراغ بادی مجدداً از پله های آب انبار بالا می رسید. خسته از جا بلند شدم.
تمام تنم درد می کرد. انگار کتک خورده بودم. حاج علی مرا متوجه شد. مرا دید و نگاهی مشکوک و متعجب به سویم افکند و آن گاه به طرف ساختمان چشم دوخت و شلان شلان وارد مطبخ شد.
نوک پا نوک پا به ساختمان اصلی برگشتم. انگار به کشتارگاه می روم، به سلاخ خونه. از وحشت قالبی تهی کرده بودم. خوشبختانه ظاهرا همه خوابیده بودند یا با تظاهر به خواب، برای فرو خواباندن آتش خشم خویش و اجتناب از کشتن این دختر عاصی و سرکش دلیلی می یافسریع.
آرام در اتاقی را که می اطلاع داشتم نزهت در آن خوابیده، گشودم و بی صوت وارد شدم و در را پشت سرم بستم. بلافاصله خواهرم برخاست و جای گرفت. نور مهتاب اتاق را در برگرفته بود و با اشیاء رنگین و قیمتی آن بازی می کرد. با تنی خسته کنار او دراز کشیدم – با همان چادر که به دور خود پیچیده بودم – او هم طاقباز دراز کشید و به طاق خیره شد. سرم را تا کنار گوشش بردم. کف دست راستم را زیر سرم قائم کردم.
– چی شد؟
دست خود را روی پیشانی افکنده و ملافه را تا گلو بالا کشیده بود به طوری که من فقط آستین او و دو دیده درشتش را می دیدم.
– چه می میل داشتی بشود؟ می بینی چه شری به پا کردی؟ آقا جان قدغن کرده که از خونه بیرون بروی. اگر هم لازم شد، با درشکه آن هم با خانم جان یا با دده خانم و به اجازه خانم جان.
بی اراده اضافه کردم:
– آه …
– آقا جان گفت به عمو پیغام می دهد که تا چند روزگار دیگر به باغ شمیران عمو جان می روید. می برندت تا قرار و مدار عروسی ات را با منصور بگذارند.
باز گفتم:
– وای!
و کنار خواهرم روی قالی ولو شدم و من هم طاقباز خوابیدم. غرق فکر بودم. هیچ کس و هیچ چیز را کنار خود نمی متوجه شدم، دور و برم را نمی دیدم. فقط از خدا مرگم را می تمایل داشتم. آن قدر نسبت به منصور خشمگین بودم و احساس کینه می کردم که نگو.
خواهرم ادامه داد:
– تازه قدغن کرده که هیچ کس از اهل این خونه حق ندارد از طرف بازارچه حرکت کرد و رسید کند. همه باید مسیرتان را دور کنید. از سمت چپ بروید و سه چهار تا خونه را دور بزنید. باید از آن طرف بروید ….
من ساکت بودم. اصلا انگار مرده بودم. فقط زلف های او را می متوجه شدم – پرچین و حلقه حلقه بر روی پیشانی. و منصور را می متوجه شدم – زلف های روغن زده چسبیده به سر. شق و رق و جدی. بی هیچ احساسی. نمی تمایل داشتم، زور که نبود. منصور را نمی تمایل داشتم.
حالا خواهرم دست چپ را زیر سر نهاده و بالای سر من خیمه زده بود:
– بیا و کف دست بردار محبوبه. یک کمی فکر کن. ببین چه به روز همه آورده ای؟ تو با این همه دنگ و فنگ، با این زندگی، این بریز و بپاش، مگر می توانی زن یک شاگرد نجار بشوی؟ می توانی با یک آدم لات و آسمان جل زیستن کنی؟ آخر این پسره مگر چه دارد؟ به جز بوی گند چوب؟ …
حرف او را قطع کردم و پشت به او کردم:
– ولم کن. بگیر بخواب.
خواهرم سؤال کرد:
– آخر بگو چه خیالی داری محبوبه؟
– خیال او را.
آرزوی بوی چوب داشتم.
درها به رویم بسته شد. گربه ای بودم که در دام افتاده باشد، خشمگین، لجباز، وحشی.
جرئت نمی کردم با پدرم روبه رو شوم. دایه که بعد از دو روزگار برگشته بود و نگاه های مشکوکی به من می کرد و حرفی نمی زد، ناهار و شامم را برایم می آورد. مادرم حتی المقدور از مشاهده کردن من اجتناب می کرد. هرگاه که به ضرورت از اتاق خارج می شدم و با او روبه رو می شدم، سر به زیر شرمگین، با حجب سلام می کردم. جوابی نمی متوجه شدم. خجسته واسطه بین من و مادرم بود. انگار منوچهر هم بداخلاق شده بود. نحسی می کرد و شیر نمی خورد. کم می خوابید. روزگارها هروقت آوای گریه او کشیده می شد و بی تابی می کرد، مادرم هم پا به پای او صوتی خود را بلند می کرد.
– الهی بمیرم. این بچه از وقتی شیر قهره خورده از این رو به اون رو شده. از بس این دختر تن مرا لرزاند. خدا مرا مرگ بدهد و راحتم کند. عجب ماری زاییده ام.
و با این همه باز پستان به دهان منوچهر می گذاشت و باز غر می زد.
پنچ روزگار، ده روزگار، بیست روزگار، زندانی منزل بودم. کلافه بودم. دیوانه بودم. شیدا بودم. هیچ فکری جز او در سرم نبود. این در بستن به روی من آتش درونم را تیزتر کرده بود. باعث شده بود که حالا دیگر هیچ فکری و ذکری جز او نداشته باشم. می تمایل داشتم فکر خود را به چیز دیگری معطوف کنم، نمی توانستم. و این دیوانه ام می کرد. بیچاره ام می کرد. هروقت تا نزدیک در بیرونی می رفتم، دده خانم به بهانه ای دنبالم می وارد شد، یا مادرم صوتیم می زد یا دایه خانم به سراغم می آمد.
– جایی نروی ها محبوب جان. آقا جانت غدقن کرده اند.
– نترس. کجا را دارم بروم؟ دارم می روم ته باغ گل بچینم. می خواهم از رویش گلدوزی کنم.
راستی که در گلدوزی مهارت داشتم. رومیزی می دوختم که همه انگشت به دهان می ماندند. گل بنفشه، گل محمدی، گل نرگس را می چیدم و نقشش را روی پارچه می کشیدم. آن وقت به گل نگاه می کردم و از روی رنگ های آن گلدوزی می کردم. می تمایل داشتم یک کف دستمال کوچک بدوزم. برای کسی که از بردن نامش حتی در ذهن خود نیز هراس داشتم. اما نه، شنیده ام که دستمال دوری می آورد. یک پیش بخاری می دوزم تا بیندازد روی طاقچه بالای سر بخاری. آیینه را رویش بگذارد و هر روزگار صبح خود را در آن نگاه کند و آن موهای وحشی را شانه بزند.
پدرم گرولیفون را جمع کرده بود. صفحه های قمر غیبشان زده بود. نشانی از کتاب لیلی و مجنون و یا دیوان حافظ نبود. ای وای، این ها چرا زندانی شده اند؟ این ها چرا مغضوب شده اند؟ این ها که دوای دل من بودند. پس من روزگارها تنها و بی کار در این منزل چه کنم؟ فقط مثل مرغ سرکنده پرپر بزنم؟ دلم می میل داشت سر به تن منصور نباشد.
اواخر مرداد ماه بود. پدر و مادرم در حوضخونه بودند. بعد از ناهار بود. فواره آب نما باز بود و صوتی ملایمی آب را به درون حوض کاشی فرو می ریخت. پدرم قلیان می کشید. مادرم چای می خورد. من نوک پا پایین رفته بودم و گوش نشسته بودم. هیچ حرف و نقلی در میان نبود که به من مربوط باشد. انگار من وجود نداشتم. اصولا بعد از جریان آن شب پدرم عبوس و کم حرف شده بود. اغلب سگرمه هایش درهم بود. مادرم با نگرانی به او نگاه می کرد و من اغلب پشت در اتاقی که پدر و مادرم در آن بودند گوش می توقف کردم. ولی اصلا صحبتی از من و عشق و عاشقی من در بین نبود. این بدتر از داد و فریاد و سرزنش و کتک بود. کاش حرفی می زدند. کاش پدرم تهمشاهده کرد می کرد و مرا به قصد کشت می زد. اگر نام رحیم را به میان می آورد و از نجاری سرگذر حرف می زد، معنای آن این بود که رحیم در ذهن او وجود دارد و مایه مکافات اوست. مشکلی است که باید به طریقی حل شود. آن وقت من می اظهار کردم طریقی وجود ندارد مگر وصال من و او.
اما این خاموشی چه معنا داشت؟ یعنی اصلا مشکلی وجود ندارد. یعنی حرف های من ارزش هیچ و پوچ را داشته و باد هوا بوده است. یعنی قلب دیوانه من باید آن قدر سر به سینه خسته ام بکوبد تا خسته شود، آرام شود، مطیع شود که کاش می شد. اما هروقت نسیمی می وزید، من به یاد آن زلف های آشفته و آن نگاه شوریده و آن حرکت کردار صوفیانه می افتادم. آیا آن زلف ها هم اکنون با وزش این نسیم می لرزند؟ چه قدر قلبم هوای آن دکان کوچک و آوای اره و رنده را کرده بود.
مادرم از حوضخونه بالا وارد شد و دده خانم را صدا زد. سر و کله دده خانم فس فس کنان پیدا شد. گوش دادم که مادرم می گوید:
– به فیروزخان بگو فردا صبح زود کالسکه آماده باشد. آقا مهمان هسشتابزده. تشریف می برند باغ برادرشان شمیران.
دلم ریخت. پس چرا آقا جان به قلهک نمی رود؟ به باغ خودش که تازه داشت باغ می شد. چرا به شمیرا می رفت؟ به آن باغ دراندردشت عمو جان. آن هم تک و تنها؟
آن هم موقعی که همه ما در شهر بودیم و به خاطر زایمان مادرم و اتفاقات بعدی امسال صحبتی هم از ییلاق رفتن در میان نبود. تابستان ها اهل بیت عموجان به باغ شمیران نقل مکان می کردند. زن عمو اغلب مادرم را دعوت می کرد. مادرم طفره می رفت. از او خوشش نمی آمد. زبان خوشی نداشت. پس چه طور شده که امسال بی مقدمه پدرم عازم شمیران است؟ از خجسته میل داشتم سر و گوشی آب بدهد. خوب بلد بود خود را به سادگی بزند و جواب سوالات مرا از زیر زبان مادرم بکشد.
خجسته می اضافه کرد:
– خانم جان می گویند عموجان از آقاجانت دعوت کرده. اظهار کرده تشریف بیاورید شمیران تا در مورد سرنوشت فرزندانمان تصمیم بگیریم. آقا جان هم می رود تا هر چه زودتر کار تو و منصور را به سامان برساند.
خجسته مکثی کرد و ادامه داد:
– آقا جان گفته دیگر صلاح نیست تو توی این خانه باشی. باید ردت کنند بروی. گفته دختری را که هوایی شده باید زود شوهر داد وگرنه بیشتر از این افتضاح بالا می آورد.
خجسته سرخ شد:
– قرار شده خانم جان هم به خاله جان پیغام بدهند زودتر بیایند، کار مرا هم با حمید تمام کنند …
ریز خندید و افزود:
– از ترس تو مرا هم دارند هول هولکی شوهر می دهند.
گفتم:
– مبارک است انشاالله خجسته. ولی من منصور را نمی خواهم. نگاه نمتوجه شدش را دارم. با آن مادر عفریته بی چاک دهنش. اگر زیر بار رفتم، آن درست است! منصور را که می بینم انگار عزرائیل را مشاهده کرده ام.
– خانم جان می گویند می خواهد بخواهد. نمی خواهد، می زنم توی سرش، می نشانمش پای سفره عقد.
– من خودم را می کشم. تریاک می خورم و خودم را می کشم. حالا می بینی. من زن منصور بشو نیستم.
– بیچاره منصور که بد پسری نیست. دلم برایش می سوزد. تو دیوانه شده ای محبوب، ها!
– آره به خدا، خوب اظهار کردی خجسته، دیوانه شده ام. خودم از همه بهتر می دانم.
صبح زود آقا جان با کالسکه راهی شد. من هنوز در رختخواب بودم که صدای برو و بیا را شنیدم و راحت شدم. وقتی آفتاب پهن شد، مادرم لباس عوض کرد و خجسته را صدا کرد:
– بیا خجسته، بیا مادر زودتر آماده شو برویم خانه خاله ات.
– نه خانم جان، من دیگر کجا بیایم؟ رویم نمی شود.
صدای خنده مادرم را متوجه شدم:
– خدا روی خجالت را سیاه کند. پاشو، پاشو! مگر می خواهیم کجا برویم؟ داریم می رویم منزل خاله ات. مگر صد دفعه تا به حال نرفته ای؟ کسی به تو کاری ندارد.
چه طور شده که مادرم باز می خندد؟ سرحال است؟ حال شوخی دارد؟
مادر و خواهرم مسیر افتادند و در میان بهت و حیرت من، دایه هم بچه به بغل به دنبالشان رفت. مادرم کف دستور داد حاج علی جلوتر برود و درشکه برایشان بگیرد تا همه با درشکه بروند. هنگامی که قصد عزیمت داششتابزده دده خانم با ترمتوجه شد نگاهی به مادرم کرد و اضافه کرد:
– محبوبه خانم با شما تشریف نمی آورند؟
مادرم سریع شد:
– به تو چه دخلی دارد؟
– آخر اگر محبوبه خانم هم تشریف می آوردند، من هم با اجازه شما می رفتم سری به خواهرم می زدم.
در میان شبیان کردی من و دده خانم و دایه جان، مادرم با خونسردی گفت:
خوب تو برو، به محبوبه خانم چه کار داری؟
من و دده خانم هر دو بی اراده نظری از روی تعجب به مادرم انداختیم. مگر قرار نبود همواره یک نفر مراقب من باشد؟ چه طور مادرم به این سادگی به دده خانم اجازه داد؟ معمولا خدمه برای حرکت کردن به مرخصی و دادار از اقوامشان به این راحتی اجازه کسب نمی کردند.
آن هم مدتی که مادرم قصد تنها گذاشتن مرا در خانه داشت و طبیعتا دده خانم باید مسئول مراقبت از من می شد.
دده خانم من من کنان نگاهی به من کرد و اضافه کرد:
– خوب… پس … پس … راستی بروم؟
مادرم با بی حوصلگی بیان کرد:
– برو دیگر، چه قدر پرچانگی می کنی! اما تا قبل از غروب آفتاب برگردی ها. هزار کار داریم. از دیشامگاه غذا مانده. محبوبه خانم یک قابلمه می کشد، برای خواهرت ببر.
مادرم اسم مرا برده بود، آیا معنی آشتی داشت؟ آتش بس اعلام می کرد؟ نتوانستم بفهمم، زیرا از در خارج شد و رفت. ولی دده خانم، وای که این زن چه قدر فس فس می کرد. مثلا می خواست بعد از مدتها یک روزگار به خونه خواهرش برود! به آشپزمنزل رفتم و نظارت کردم تا حاج علی یک قابلمه غذا برای خواهر او بکشد. باز آن قدر برای من و خود حاج علی می ماند که لازم نباشد او طباخی کند. با این همه زورش می رسید قابلمه را پر کند. باید با او کلنجار می حرکت کردم.
– حاج علی، این همه غذاست، چرا زورت می آبد بکشی؟
– آخه هر چیزی حساب و کتاب دارد. این دده خانم پررو می شود.
هروقت دیگر بود خنده ام می گحرکت کرد، ولی آن روزگار با بی قراری پا بر زمین می کوبیدم:
– زود باش دیگر! قابلمه را پر می کنی یا خودم بگیرم پر کنم؟
حاج علی غرغرکنان قابلمه را پر کرد:
– بفرمایید، مال بابام که نیست. هرچه قدر که بخواهید می ریزم. آن قدر بخورند تا بترکند.
اتاق حاج علی در بیرونی و نزدیک در حیاط بود. لنگ لنگان به سوی اتاق خود حرکت کرد. چشمانش از شدت فوت کردن زیر دیگ در هر صبح و شام، همواره اشک آلود و سرخ بود. هنگام مسیر حرکت کردن یک کف دست بر کمر می گذاشت و دولا دولا مسیر می حرکت کرد. پایش می لنگید. از درد استخوان بود یا نقص جسمی نمی شد حدس زد. با این که در آشپزخانه امکان هر نوع سورچرانی را داشت و همیشه علاوه بر سهمیه غذای خود، ته ظروف را هم با اشتها پاک می کرد و می خورد، باز هم نحیف و استخوانی بود و گرچه پیر و فرتوت شده بود در دیده پدر و مادرم اوج و قربی داشت. نه تنها به خاطر آشپزی بی نظیرش، بلکه به علت وفاداری کورکورانه ای که داشت.
می دانستم که از موقعیت استفاده می کند و می خوابد. پس چه طور شده که مادرم مرا در خانه تنها می گذارد؟ آیا قلبش به حال من سوخته؟ آیا دوران اسارت من به پایان رسیده؟ آیا فکر می کردند بعد از این بیست و دو سه روزگار سرم به سنگ خورده و عاقل شده ام؟ یا چراکه آقا جان در شهر نیست، قانون بگیر و ببند هم شل شده! به هر قلبیل که می خواهد باشد! من می روم به سراغ آن زلف های پریشان، آن دست های محکم و عضلانی، آن شاهرگی که در امتداد آن گردن کشیده از زیر پوست سبزه بیرون زده بود. به سراغ بوی چوب و صوتی اره و آن بهشت دودزده ….
چادر به سر کردم و پیچه زدم و به مسیر افتادم. حاج علی در اتاقش خوابیده بود. کلون در را گشودم و آزاد شدم. در این مدت فقط یک بار از منزل خارج شده بودم. آن هم به قصد منزل خواهرم، در کالسکه پدرم و به همجادهی ددده خانم. تازه از سمت چپ منزل. حالا انگار یک قرن می شد که از آن کوچه و آن گذر و آن دکان کوچک دور بوده ام. می دیدم که همه چیز هنوز همان قدر روشن، همان قدر شاد و زنده است. مردم مثل سابق می روند و می آیند. هیچ چیز تغییر نکرده. فقط من که پرواز می کردم. سبک بودم. می خواستم به صدای کشیده بخندم. پیچه را بالا زدم تا او را بهتر ببینم. تا او مرا بهتر ببیند. کاش می شد همچون گدایی بر در دکان او بنشینم و هر روزگار آمد و شد او را تماشا کنم. کار کردن او را تماشا کنم. نفس کشیدن او را تماشا کنم.
به پیچ کوچه سوم نزدیک شدم. یک مشت خون داغ به یک باره در دلم سرازیر شد. قلبم هری پایین ریخت. دست و پایم سست شد. جرئت نداشتم از پیچ کوچه بپیچم و او را ببینم. توقف کردم. اما طاقت توقف کردن هم نداشتم.
نفس تازه کردم و پیچیدم. بهیکباره سرد شدم. یخ کردم و درجا ایستادم. در دکان بسته بود. انگار موجی بودم که به صخره خورده باشد. مگر ممکن است؟ این وقت روز؟! دو تخته پهن و کشیده به صورت ضربدر به آن در بسته با میخ کوبیده شده بود. پس دکان بسته نبود، تعطیل بود. برای مدتی طولانی، برای همیشه. گیج و مات برجای ماندم. با التماس و الحاح به چپ و راست نگاه می کردم. کسی نبود که به من بگوید چه شده؟ از که بپرسم؟ کجا بروم؟ بار دیگر به در خیره شدم. مثل این که به جسد عزیزی نگاه می کنم. بی اراده برگشتم و به طرف خونه به مسیر افتادم. سرم پایین افتاده بود. انگار استخوانی در گردنم نبود. پس بی جهت نبود که مادرم بند از پای من برداشته بود. بی خود نبود که گفت محبوبه. بی خود نبود که می لبخند زد. می میل داشت بیایم و با چشم خودم ببینم. هر چه بود، زیر سر پدرم بود. او را حبس کرده اند؟ کشته اند؟ چه شده؟ با او چه کرده اند که هر چه کرده باشند با قلب من کرده اند. از پدرم و از خنده مادرم بدم می رسید. هر چه خشونت می کردند، هر چه بیشتر سنگ می انداخسریع، من بی طاقت تر می شدم. ولم کنید. به حال خودم رهایم کنید. خداوندا، دیگر چه طور او را ببینم؟ کجا پیدایش کنم؟ پرش دادند و راهی شد. به منزل برمی گشتم ولی پاهایم پیش نمی حرکت کردند.
مثل این که به ساق هایم سنگ بسته بودند. بی جان بودم. بی حوصله بودم. خسته بودم و جاده منزل چقدر دور بود. پا بر زمین می کشیدم. دست به دیوار می گراهی شدم. به سختی نفس می کشیدم. پیر شده بودم. چرا هوا این قدر خشک و سوزان شد. چرا همه چیز تغییر کرد. چرا نور خورشید تیره و تار شد. مردم عبوس شدند. حیات جدی شد. تلخ شد. چرا عابرین عجول و اندوهگین هسشتابزده. چرا از سایه های روی دیوار غم می بارد. به منزل رسیدم. درختان چنار ردیف به ردیف اطراف حیاط صف کشیده بودند. آب حوض آرام بود و تموجی نداشت. به حوضخونه حرکت کردم. در آن جا هم هوا گرم بود. خود را بر روی پشتی انداختم. اشکی هم در نگاهم نبود. فقط خشم بود و عصیان. نسبت به پدرم. به حیله گری مادرم که غیرمستقیم حقیقت را به من نمایاند. نسبت به منصور. حالا بنشینند و منتظر باشند تا من زن منصور بشوم. حالا که این طور است، من هم می زنم به سیم آخر
حاج علی یا الله گویان نزدیک ساختمان وارد شد و سینی غذای مرا روی پلّه ها گذاشت و لنگ لنگان دور شد. به آن دست نزدم. دو ساعت از ظهر گذشته بود. با بی حالی از جا برخاستم و چادر به سر کردم. شاید حالا به سر کارش آمده باشد. بروم ببینم آمده یا نه. اگر چه از طرز تخته کوب کردن در آنچه را باید بفهمم متوجه شده بودم. اما با این همه می حرکت کردم. می راهی شدم تا جای خالی او را ببینم. در بسته را ببینم و قیافۀ او را در پشت در مجسم کنم. بی حال و بی شور و شوق راه افتادم و دو کوچه را طی کردم و به سر پیچ کوچۀ سوم رسیدم. در به همان صورتی بود که از صبح متوجه شده بودم. بی اراده زیر بازارچه راه افتادم. حفظ چادر بر سرم مشکل بود. گیج و مبهوت مسیر می راهی شدم و نمی دانستم کجا می روم؟ چه می خواهم؟ کنار سقاخانه توقف کردم ولی شمعی روشن نکردم. قلب و دماغ نداشتم. داشتم خفه می شدم.
راست می اظهار کرد مادرم، راست می اضافه کرد پدرم، لیلی شده بودم و چون مجنون سرگردان بودم. شوریده احوال بودم. باید به منزل بر می گشتم. برای چه این جا ول بگردم؟ مرغ از قفس پریده، باید به قفس خودم برگردم و به درد خود بمیرم.
– ای خانم، محض رضای خدا به من کمک کنید. یتیم هستم…
همین را کم داشتم. پسر بچۀ گدای ده دوازده ساله ای با پای برهنه، یقۀ باز و قبای کهنه و آلوده به دنبالم می دوید. اگر دکان باز بود و من سرحال بودم، بدون شک به یمن مشاهده کردار او پاما حسابی به این گدای ژنه پوش می دادم. اما حالا از سماجت او عاصی بودم. از زمین و وقت کینه داشتم. گوشۀ چادرم را به التماس گرفت:
– یتیم هستم. خانم. جان بچه هایت به من کمک کن.
چادرم کثیف می شد. با خشم او را هل دادم:
– گمشو.
کمی از حرکت ایستاد و دوباره به دنبالم دوید. همچنان که می راهی شدم، بدون آن که به پشت سرم نگاه کنم گفتم:
– اضافه کردم برو گمشو.
صدایش را پایین آورد و اضافه کرد:
– اون برات کاغذ داده.
درجا میخکوب شدم. پسرک به سرعت جلو رسید و کف دست خود را باز کرد.
– اون کیه؟
– گفت بگویم همان نجّاره.
به بهانۀ دادن پول به سرعت کاغذ را از کف دست او قاپیدم و مسیر افتادم. در هشتی خانه کاغذ را گشودم. همان خطّ خوش بود که مشاهده کردن دوباره اش دلم را به تپش انداخت و خون در بدن منجمدم دوباره به گردش در آمد. باز خورشید روشن شد و زندگی به جریان افتاد.
عمه جان تکّه کاغذ دیگری به دست سودابه داد. گذشت زمان اثر خود را بر آن نهاده و آن را زرد کرده بود. در کاغذ با خطّی خوش نوشته بود: پشت باغ منزل تان منتظر هستم.
احساس اشتیاق و محبّت از لابه لای کلمات نامه، از میان غبار زمان، به دل سودابه منتقل شد. عمه جان همۀ یادگارها را حفظ کرده بود. در حالی که مجدداً کاغذ را می گحرکت کرد و در جعبه در جای خود قرار می داد. ادامه داد.
دیگر آب از سرم گذشته بود. در بندِ آبرو نبودم. می اطلاع داشتم که پدر و مادرم دیگر غم مرا ندارند. خیالشان از جانب نجّار محلّه راحت است. پس مادرم حتماً دیر باز می گشت و تا غروب چند ساعتی فرصت داشتم. حاج علی هم که به حساب نمی آمد. پیرمرد بیچاره، سرش به کار خودش بود. سبکبال بازگشتم و با قدمهای شمره به سمت چپ کوچ جاده افتادم. تا آخر دیوار باغ منزلمان رفتم. در این قسمت بیشتر دیوار باغ هایی بود که جا به جا به یکدیگر نزدیک می شدند. حتی عبر کالسکه که مدتّی به کف دستور پدرم از آن قسمت انجام می گحرکت کرد، به خاطر باریکی کوچه با سختی توام بود. وقتی به ته دیوار باغ رسیدم،باز به چپ پیچیدم. این جا کوچه باغ باریکی بود که از دو طرف آن درختان چنار از پس دیوار باغ ما و باغ همسایۀ مقابل سر برآورده و سایه بر زمین افکنده بودند. بسشتر کوچه پر خاک و خاشاک و پست و کشیده بود. مدفوع سگ و انسان جا به جا متوجه شده می شد. آن جا قریباً متروک بود. کوچه باغ بع زمین گستردۀ متروکی منتهی می شد که آن جا نیز خار و خاشاک و چند تک درخت نیمه خشک دیده می شد. هرگز به این معبر یا زمین پشت آن نیم نگاهی نیز نیفکنده بودم. آن روز این معبر متروک بهشت من شد.
اواسط کوچه توقف کردم. دو ساعت از ظهر گذشته بود. در آن گرمای تابستان، احدی در آن حوالی نبود و اگر هم بود مرا در چادر کهنه ای که به سر کرده بودم و پیچه ای که به رو داشتم به جا نمی آورد. پشت به کوچۀ اصلی از حرکت ایستاده بودم. آوای پای او را گوش دادم که از پشت سرم داخل آن معبر باریک و تنگ شد. صدای خش خش خرد شدن خار و خاشاک را می شنیدم و از حقارت آن محل شرمنده بودم. مثل این که من مسئول وضعیت کثیف و آشفته و درهم و برهم آن کوچه بودم. لحظه ای بعد از کنارم گذشت و روبه رویم توقف کرد. لبخند شرم آگینی به لب داشت. از زیر کلاه تخم مرغی که کمی جلو کشیده بود، حلقه های زلفش مشاهده کرده می شد. در پشت گردنش نیز موها از زیر کلاه بیرون بود. باز هم یقۀ پیراهن چلوارش در زیر قبا گشوده بود و گردن و پست تیرۀ او را به نمایش می گذاشت. شالی به کمر بسه بود و من حیران بودم که عمر این لباس ها تا کی خواهد بود؟ اگر این لباس را بر حسب جبر وقت به کنار بگذارد و کت و شلوار بپوشد چه شکل خواهد شد؟
کف دو کف دست را در مقابل خود بر هم نهاده و اضافه کرد:
– سلام.
– سلام.
سایۀ برگ های چنار و نور آفتاب بر صورتش بازی می کردند. پرسید:
– این بیست و سه روزگار کجا بودی؟
– زندانی بودم.
ابروی چپش به نشانۀ حیرت بالا راهی شد.
– به پدرم گفتم. او هم غدقن کرد که از منزل خارج شوم. دکان تو چرا بسته؟
همان پوزخند تمسخر آمیز سابق بر گشۀ لبش ظاهر شد. نگاهانش رنگی از شیطنت به خود گراهی شدند:
– نمی دانی؟
– نه.
– از پدرت بپرس.
پس درست حدس زده بودم. کار پدرم بود. اما چه طور؟
– پدرت دکان را خریده. ده روزگاری می شود. یک روزگار صبح ک سرِ کار وارد شدم مشاهده کردم در دکان را بسته اند و میخکوب کرده اند. فوراً شستم خبردار شد. درک کردم قضیه از کجا آب می خورد. راهی شدم پیش اوستا، اظهار کردم چرا دکان را بسته اید؟ بیان کرد بصیرالملک آدم فرستاد و پسغام داد که قیمت دکان را بگ. من گفتم فروشنده نیستم. گفت بصیرالملک فقط از تو قیمت دکان را پرسید. جواب سوالش را بده. من هم قیمتی گفتم که گران تر از قیمت روزگار بود. فرستاده اش راهی شد و آمد و بیان کرد بصیرالملک گفته دو برابر مبلغ می خرم به شرط آن که از فردا دیرتر نشود. من هم قبول کردم. همین.
با حیرت پیچه را از روی صورتم بالا زدم واضافه کردم:
– پس پدرم تو را بیکار کرد؟ تو را از نان خوردن انداخت؟ آخر زهر خودش را ریخت؟
با مشاهده کردن چهرۀ من سرخ شد و بیان کرد:
– عوضش این تریاق شفایم را داد.
بار دیگر تکرار کردم:
– تو را از نان خوردن انداخت؟
– لابد می دانسته که دور از تو نان از گلویم پایین نمی رود!…
و خندید. دندان هایش باز نمایان شد. سفید و ردیف. انگار یک تابلوی نقّاشی. کلاهش را از سر برداشت و آن حلقه های وحشی را آزاد کرد. آن موهای وحشی که آزاد و رها بر پیشانیش افتادند. پر پشت و خوش حالت. انگار درویی بود که می میل داشت رقص سماع در آید. کلاه را در کف دست می فشرد و می پیچید. چیزی می میل داشت بگوید، رویش نمی شد. سر بلند کرد و به نوک درختان نگریست. صورتش جدّی بود و نگاهان درشتش اندوهگین. پوزخند تلخی زد:
– از اوّل می اطلاع داشتم تو را به من نمی دهند.
– بیا تمایل داشتگاری. بیا به پدرم بگو می خواهی وارد نظام بشوی. که می خواهی صاحب منصب بشوی. مگر نمی خواهی؟ هان؟
– چرا می خواهم. ولی فایده ندارد. اصلاً نمی گذارد حرف بزنم.
– چرا، چرا. وقتی تو را ببیند…
حرفم را قطع کرد:
– پدرت من را مشاهده کرده.
– چی؟ کی؟ کجا؟
باز با کلاهش ور می حرکت کرد و زمین را نگاه می کرد:
– وقتی پدرت دکان را خرید و در آن را تخته کرد، باز هم یکی دو روزگار می آمدم دم دکان می توقف کردم و کشیک می کشیدم ا تو بیایی و نیامدی. نمی اطلاع داشتم چه کنم! چه طور تو را ببینم. می ترسیدم به زور شوهرت داده باشند. به همان پسر عمویت… اسمش چه بود؟
– منصور.
به صورتم خیره شد و تبسمی کنایه دار و طعنه آمیز زد:
– آهان، برای مان منصور خان. بهشدت مالدار است نه؟
نگاهانش نیز به طعنه می لبخند زدند سرزنش می کردند. او م قلب و روح مرا هدف گراهی شده بود. چه شده که همه سر جنگ با مرا دارند؟ همه قصد خون کردن دل مرا دارند؟ من که خود از پا در رسیده ام. که دلم از قبل هزار پاره شده. با تبسم محزونی نگاهش را پاسخ دادم. بار دیگر سر به زیر انداخت و گفت:
– هر چه منتظر شدم نیامدی. تا این که یک روزگار درشکۀ پدرت را مشاهده کردم که از جلوی دکان رد می شود. کروک آن را عقب زده بودند و آقا جانت در آن لم داده بود. وقتی جلوی دکان رسید، زیر چشمی مرا دید که کف دست به سینه توقف کرده ام. به روی خودش نیاورد. بی اختیار شدم. به خودم اظهار کردم دخترش را کجا پنهان کرده؟ چه به روزگار او آورده؟ جلو پریدم و دهنۀ اسب ها را که آهسته کرده بودند تا بپیچند، گرفتم و بیان کردم:
– آقا عرضی داشتم.
بی اراده به صورتم چنگ زدم:
– وای، خدا مرگم می دهد.
باز همان پوزخنده تمسخرآمیز ر لبانش ظاهر شد:
– چرا؟ خدا نکند فرشته ای به وجاهت شما بمیرد. به دنبالش فوج فوج جوان ها فنا می شوند…
ساکت ماند و نگاه خیره اش در من نفوذ کرد. برای این که خود را از آن نگاه سوزان رها کنم، در حالی که صدا به زحمت از گلویم بیرون می رسید جویا شدم:
– خوب؟ بعد؟
– آقا با چنان خشمی به من خیره شد که زانوهایم سست شد. اگر تفنگی داشت آتش می کرد. رو به جلو خم شد و با صوتی بهآرامی و بم اما بسیار خشمناک اضافه کرد: بگو. سر جلو بردم. می خواستم هیچ کس نفهمد. درشکه چی نفهمد اهل محل نفهمد. آهسته در گوشش نجوا کردم: چرا اذیّتش می کنید؟ کف دست از سرش بردارید. من هستم که می خواهد زنم بشود. با من طرف هستید. مثل این که مار پدرت را گزیده باشد، کبود شد. به طوری که به خودم گفتم الان خدای ناکرده جلوی پایم می افتد و تمام می کند. نگاه پر کینه ای به سراپایم انداخت. یکی دوبار تمایل داشت نفس بکشد و حرفی بزند، آوایش بالا نمی آمد. بعد، یک دفعه مثل فنر از جا پرید. تا سورچی بیچاره رسید به خود بیاید، شانۀ او را با کف دست چپ از پشت گرفت و چنان او را به عقب کشید که یک پایش به هوا بلند شد و چیزی نمانده بود به زمین پرت شود. کف دست راست مرد بیچاره با شلاق به هوا کشیده شد. پدرت مثل شیر غرّید: این را بده به من ببینم. او شلاق را از دست سورچی قابید و تا بیابم به خود بجنبم، چنان شلاق را بر بدنم کوبید که از بالای زانو تا سر شانه ام پیچید و همان جا محکم ماند. پدرت می میل داشت شلاق را بکشد و بار دیگر بر بدنم بکوبد، ولی شلاق سر جایش چسبیده بود و من هم با آن جلو کشیده شدم، خون از محل شلاق بیرون زد و پیمسیرنم پاره پاره شد. پدرت که متوجه شد شلاق از بدنم جدا نمی شود، به صوتی قد بلند از میان دندان های به هم فشرده اش فریاد زد: «حرامزادۀ مزلّف، اگر یک بار دیگر حرف او را بزنی، می دهم گردنت را خرد کنند، اگر باز این طرف ها پیدایت شود، مادرت را به عزایت می نشانم.» شلاق خود به خود شل شد و از دور بدنم افتاد. پدرت شلاق را جلوی سورچی پرت کرد و بیان کرد: « جاده بیفت.» و حرکت کرد. ببین چه به روزم آورده!
یک تکّه پارچۀ سفید خون آلود به طرفم دراز کرد و اظهار کرد:
– بگیر، پیشت باشد یادگاری. خون ما هم به خاطرت ریخت. با کی نیست.
از متوجه شدن خون او حالم منقلب شد. اظهار کردم:
– آخ.
انگار شلاق به بدن من خورده بود.
عمه جان تکّه پارچه را که اثر خون بر آن همچون خطّی سیاه باقی مانده بود بیرون آورد و نگاهی از سرِ حسرت بر آن افکند و ادامه داد.
ازمن سؤال کرد:
– حالا می گویی چه کنم ؟ می خواهم بیایم میل داشتگاری .سرم هم برود کف دست بردارنیستم.
– صبرکن خبرت میکنم.
– چه طوری؟
– نشانی خانه ات رابده.
بامضطربی اضافه کرد:
– نشانی خانه چه فایده دارد ؟ اجاره ای است .اگرپدرت بو ببرد ان جا را هم میخرد.
فکری به خاطرم رسید :
– خوب ،ازتوی حیاط خونه مان می ایم آخرباغ وبرایت کاغذ می اندازم ،همین جا. کاغذرا میپیچم دورسنگ وازسر دیوار برایت پرت میکنم .گاهی بیا این جا سرو گوشی اب بده !
– گاهی بیایم ؟ من هرروزگار این دورو برها پرسه میزنم.چه کنم ؟ پدرت کارم را گرفته وتو قرارم را.
می خبر داشتم که باید زنش بشوم . هرطورشده زنش میشوم .یک تارموی این شاگرد نجار را نمیدهم ،صدتا خان و شازده وفلان الدوله بگیرم .
گفتم:
– دیگرباید بروم.
اضافه کرد:
– من این همه یادگاری به تو داده ام .زلفم را… خون تنم را… تو به من چه یادگاری می دهی؟
گفتم :
– اول که من به تو یادگاری دادم !
تعجب کرد :
– چه یادگاری ؟
– دلم را .
وافتان وخیزان دویدم . ازمیان پستی بلندی های پرخار وخاشاک که به چادرم می گرفت ،که خاک الودم میکرد ، دست وپایم را خراش می داد ، می دویدم وآرزو میکردم ای کاش پاهایم خشک می شدند وتا پایان دنیا همانجا می از حرکت ایستادم.
یک شب گذشت وخبری از آمدن پدرم نشد . روز دوم نزدیکی های ظهر کالسکه ی پدرم به خانه برگشت ولی پدرم در آن نبود . فیروزگارخان با عجله به حیاط اندرون آمد ومادرم را تمایل داشت . مادرم چادرنماز به سر افکند وبه حیاط رفت . فیروزگار کف دست به سینه جلویش توقف کرد . دایه جان بچه به بغل پشت سرمادرم از حرکت ایستاده بود.
فیروز خان گفت:
– آقا امرکردند کالسکه را بیاورم خدمتتان وفرمودندخدمت خانم عرض کنم داداش شمارا دعوت کرده اند . همین فردا صبح با آقازاده ودایه خانم و خانم کوچیک همگی تشریف بیاورند باغ شمیران هفت هشت روزگاری استراحت کنند.
باهوش تراز آن بودم که نفهمم موضوع به من ومنصور مربوط میشود. بلافاصله جنب وجوش شروع شد.خجسته به شوق بازی با دخترعموها ،مادربه شوق شوهردادن من وپایان غائله ودایه خانم به شوق استراحت در هوای خنک شمیران . هرکس به فکرخویش بود .
صبح زود سوارشدیم وبه قصد باغ شمیران راه افتادیم .کالسکه از طرف راست کوچه میحرکت کرد.قرق شکسته بود . سرکوچه سوم باز نگاهم به دربسته ی دکان نجاری افتاد . انگار نه انگار.مادرم که از زیرنگاه مرا می پایید،وقتی متوجه شد همانطور خونسرد وبی خیال قرار گرفته ام، خیالش راحت شد .شاید از صرافت افتاده باشم .اما این طور نبود.تازه مصمم ترشده بودم . دیشامگاه تاصبح غکرهایم را کرده بودم ونقشه کشیده بودم.
ورود مابه باغ با فریادو هلهله ی خوشحالی دخترعموها وپسرعموی کوچکترم استقبال شد. هوای خنک شمیران ، باغ با صفا وپرآب ودرخت وبزرگ عموجان که نه سرداشت ونه ته،مرا هم به وجد آورد.
منوچهرهم با وجود آن که باهمه غریبی میکرد ،آن روز خوش اخلاق شده بود . از ذوق بچه ها جیغ میزد وبه خاطر آنکه به آغوش آن ها برود ،خودرا ازبغل دایه به جلو پرتاب میکرد ودست وپا می زد.نزدیک ظهربود.پدرم با عموجان ومنصور به شکارکبک حرکت کرده بودند.زن عموکه درنیش زبان زدن وغیبت کردن ولغزخواندن کف دست کمی از عمه جان نداشت وزبانزد فامیل بود ،این بار با آغوش باز جلو وارد شد.مرا درآغوش گرفت وبوسید ومرتب مرا دخترم و عروس خوشگلم خطاب میکرد.مادرم ازته قلب می ریز خندید و دو دخترعمویم که بیش ازدو ،سه سال با من اختلاف سن نداششتابزده واز بچگی باهم بزرگ شده و به سروکول یکدیگر زده بودیم درآن روزگار به محض ورود من ساکت شدند وبا حرمت واحترام جایشان را به من دادند.انگار من جسمی شکستنی بودم که تازه آن را برای نخستین بار می دیدند.درحضورمن صدای خود را پایین می آوردند.بااحترام صحبت میکردند وآماده خوش خدمتی بودند.
دم ظهر درباغ وساختمان قدیمی وکهنه ی آن جنب وجوش وبروبیایی بود .ناهار آماده بود وسفره را پهن کرده بودند.ازاین سوی اتاق بزرگ تا آن سر سفره گستردند وخدمه ی عموجان مشغول دوندگی بودندوآخر این مهمانی پیش دررسیدی بود برای ازدواج پسر اربابشان . سبزی خوردن آوردند ،دوغ وشربت ،خیارتازه ،انگور و گلابی که محصول باغ عموجان بود.سفره با ماست ونان دهاتی آرایش شده بود .یکی پشت ساختمان کباب باد میزد ودیگری دیسهای با قلاپلو با گوشت بره را روی سفره میگذاشت.
دایه جان که منوچهر را بغل مادرم داده و به کمک حرکت کرده بود، آتش گردان را می چرخاند تا بساط سماور را برای بعد از ناهار آماده کند. تنها تماشای این منظره عزم را سست می کرد و نقشه ام را ابلهانه جلوه می داد. من به این حیات تعلق داشتم که وجود رحیم در آن وصله ای ناجور بود. فکر او رویایی خام بود. عبث بود. من می خواستم از میان این همه تجّمل و شکوه و جلال، این آداب و رسوم فامیلی، قید و بند اجتماعی، یک تنه علیه همه قیام کنم؟ فکرش هم بچه گانه بود. غیر ممکن بود. از محالات بود.
پدرم، عمو جان و منصور با اسب از مسیر رسیدند- هر سه سرخوش و سر حال. یکی دو نفر کوله کش هم هممسیر آن ها بودند. از دامنه های البرز بازگشته و چندتایی کبک زده بودند. عمو جان گفت برای محبوب. من کبک می میل داشتم چه کنم؟ حیوان های بی نوا را آش و لاش کرده بودند. فقط یک کف دست گوشت داشسریع. کبک سرم را بخورد. عجب معر که ای گیر کرده بودم ها! حرکت کردار منصور از همه بدتر بود. دستپاچه بود. خجالت می کشید. گاهی مرا شما صوت می زد و گاهی مثل ایّام طفولیت تو خطابم می کرد. به من دوغ تعارف می کرد، برایم برنج می کشید، به خواهرهایش تشر می زد که برای من جا باز کنند. آن بیچاره ها هم که هر کدام یک طرف من قرار گرفته بودند از هر طرف نیم متر برایم حریم گذاشته بودند. هر وقت نگاهش نمی کردم می خبر داشتم به من خیره شده و وقتی رو به سویش می کردم سرخ می شد و به سرعت به سوی دیگر نگاه می کرد. در قلب می اضافه کردم آن قدر به او بی اعتنایی می کنم تا خودش از رو برود. چه خبر است. با این همه از حق نگذریم، جوان رشید و برازنده و خوش قیافه ای بود. در ادب و متانتش هم جای ایرادی وجود نداشت و وقتی به همۀ این ها ثروت سرشار عمو جان و القاب او هم افزوده می شد، روشن می شد که چرا همۀ دختر های دم بخت آرزوی ازدواج با او را دارند. همه الّا من. به نگاه من او مثل مار بود. از دیدنش حالم منقلب می شد. از تماشای دستپاچگی و شرمندگی معصومانه اش که موجب پچ پچ و خنده های مخفیانه خجسته و دختر عموهایم می شد، چندم می شد. این هم از بخت سیاه من بود که او این همه خوب بود. که من این همه بد بودم. که هر کار می کردم در قلبم جا بگیرد، نمی شد.
اگه این رمانو دوس داشتی پس لایکو بزن